warmte terugwinnen uit douchewater: welke wisselaar past bij jouw huis
Van alle warmte die je in huis stopt, verdwijnt er een deel binnen twintig seconden weer door het putje. Douchen is daar de grootste post in: een gemiddeld huishouden gebruikt er ruwweg een vijfde van het gasverbruik aan, en dat water is nog vrijwel op temperatuur op het moment dat het de afvoer in loopt. Een douchewarmtewisselaar pakt precies dat stuk terug. Hij haalt de warmte uit het weglopende water en gebruikt die om het koude water dat naar de mengkraan en de ketel gaat alvast voor te verwarmen.
Ik krijg er relatief weinig vragen over, en dat vind ik onterecht. In de volgorde waarin mensen hun huis aanpakken staat dit ding bijna altijd te laag, terwijl het een van de weinige maatregelen is die niets vraagt van je gedrag en die niet slechter gaat presteren als het buiten kouder wordt. Het is geen glamoureuze ingreep, er hangt geen app aan en je ziet er niets van terug in de badkamer. Precies daarom wordt hij overgeslagen.
Wat er onder je douche gebeurt
Het principe is simpel en heeft geen bewegende delen. Het warme douchewater van ongeveer 38 graden loopt aan de binnenkant van een koperen buis of een vlakke wisselaar naar beneden. Daaromheen loopt in tegenstroom het koude leidingwater van rond de 10 graden. Door het temperatuurverschil gaat er warmte van het ene naar het andere water, zonder dat de twee stromen elkaar ooit raken. Het voorverwarmde water komt er aan de andere kant uit op 20 tot 27 graden, afhankelijk van het type en de omstandigheden.
Dat voorverwarmde water gaat twee kanten op: naar de koudwaterzijde van de douchekraan en naar de ketel of warmtepompboiler. Je merkt er niets van in de badkamer. De kraan mengt vanzelf minder warm water bij, de temperatuur onder de douchekop blijft gelijk, en het toestel dat het water opwarmt hoeft minder graden te overbruggen. Voor een warmtepompboiler is dat laatste extra prettig, want die werkt zuiniger naarmate het verschil tussen begin- en eindtemperatuur kleiner is.
Er zit één harde voorwaarde aan: het werkt alleen zolang er gelijktijdig water in en uit loopt. Een bad vullen levert dus niets op, en ook een douche waarbij je de kraan tussendoor dichtdraait om je in te zepen levert alleen tijdens de spoelmomenten winst. Dat maakt het rendement in een gezin met vier tieners die twaalf minuten onder de straal staan een stuk aantrekkelijker dan in een huishouden dat kort en zuinig doucht.
De drie types naast elkaar
In Nederland kom je in de praktijk drie uitvoeringen tegen. Ze doen hetzelfde, maar ze verschillen sterk in rendement, in wat ze van je huis vragen en in wat de aanleg kost. Onderstaande cijfers zijn de bandbreedtes die fabrikanten opgeven en die ik in bestaande woningen terugzie, niet de laboratoriumpieken uit de folder.
| Punt | Verticale buiswisselaar | Douchegoot met wisselaar | Douchebak met wisselaar |
|---|---|---|---|
| Rendement in de praktijk | 45 tot 65 procent | 25 tot 45 procent | 25 tot 40 procent |
| Waar hij zit | rechtop in de standleiding, onder de badkamervloer | in de vloer van de douchehoek | onder de douchebak, boven de vloer |
| Benodigde hoogte of ruimte | 1,5 tot 2,2 meter verticaal onder de douche | ongeveer 12 cm vloeropbouw | vrijwel geen, bak staat op de vloer |
| Geschikt bij douche op de begane grond met kruipruimte | alleen bij voldoende diepe kruipruimte | ja | ja |
| Geschikt bij douche op de verdieping | ja, dit is de ideale situatie | ja | ja |
| Ingreep | leidingwerk aanpassen, plafond eronder vaak open | badkamer eruit, vloer opnieuw opbouwen | douchehoek vervangen |
| Materiaalprijs | 450 tot 900 euro | 600 tot 1.100 euro | 700 tot 1.300 euro |
| Totaal inclusief installateur | 800 tot 1.500 euro | 1.200 tot 2.000 euro | 1.100 tot 1.900 euro |
| Onderhoud | geen, wel de sifon bereikbaar houden | goot regelmatig ontharen en reinigen | afvoer regelmatig reinigen |
De verticale buis wint op rendement, en met flinke marge. Dat komt door de lengte: hoe langer het contactvlak tussen de twee stromen, hoe meer warmte er overgaat. Een goot of een bak heeft simpelweg minder oppervlak beschikbaar en moet het bovendien doen met water dat er al deels langs is gestroomd. Mijn advies is daarom onveranderd: kun je verticaal kwijt, doe dat dan. Een systeem dat de helft van je douchewarmte terugpakt is een andere maatregel dan een systeem dat een derde pakt, ook al staan ze in dezelfde folder.
Wat het oplevert en wanneer het terug is
Reken niet met percentages maar met kuubs. Wat een wisselaar bespaart hangt af van hoeveel er gedoucht wordt, en dat verschilt tussen huishoudens met een factor drie. Onderstaande tabel gaat uit van 8 minuten douchen per persoon per dag bij 8 liter per minuut, een gasprijs van 1,45 euro per kuub en een verticale wisselaar van 55 procent.
| Huishouden | Bespaard gas per jaar | Besparing per jaar | Terugverdientijd bij 1.100 euro |
|---|---|---|---|
| 1 persoon | ongeveer 45 m³ | ongeveer 65 euro | 16 jaar |
| 2 personen | ongeveer 90 m³ | ongeveer 130 euro | 8 jaar |
| 4 personen | ongeveer 175 m³ | ongeveer 255 euro | 4 jaar |
| Gezin met twee tieners, lang douchen | ongeveer 230 m³ | ongeveer 335 euro | 3 jaar |
Daar zie je meteen waar de grens ligt. Voor een alleenstaande die kort doucht is dit geen investering die zichzelf binnen een redelijke termijn terugbetaalt, en dan zeg ik gewoon: laat het. Voor een gezin van vier of meer is het een van de kortste terugverdientijden die je in een woning kunt vinden, korter dan zonnepanelen op dit moment en veel korter dan een thuisbatterij. Wie warm water met een elektrische boiler of een warmtepompboiler maakt rekent met stroomprijzen en komt op vergelijkbare of gunstiger uitkomsten uit.
Het moment waarop je het moet doen
Dit is het punt waar het in de praktijk misgaat. Losstaand laten aanbrengen kost bij een verticale wisselaar al snel 400 tot 600 euro aan arbeid, omdat de installateur bij de standleiding moet en soms een stuk plafond moet openen. Combineer je het met een verbouwing die er toch al is, dan valt dat grotendeels weg. De drie momenten waarop het bijna gratis meelift:
- Een nieuwe badkamer. De vloer gaat er toch uit, de leidingen liggen open, de goot of de bak moet toch vervangen worden.
- Vervanging van de cv-ketel of overstap naar een warmtepompboiler. De installateur is er al, de warmwaterleiding gaat toch los.
- Een verdiepingsvloer of plafond dat open gaat voor iets anders, bijvoorbeeld bij het aanpakken van leidingwerk of geluidsisolatie.
Wie er in die volgorde naar kijkt, komt vanzelf uit bij de bredere vraag welke maatregel wanneer aan de beurt is. Ik heb die volgorde eerder uitgeschreven in een realistische volgorde voor het verduurzamen van je huis, en de douchewisselaar hoort daarin thuis bij de installatiestap, niet vooraan bij de schil. Eerst isoleren, dan pas warm water optimaliseren. Andersom zet je een zuinige installatie in een huis dat zijn warmte nog steeds kwijtraakt.
Waar je op moet letten bij de aanschaf
Vraag altijd naar het rendementscijfer bij een doorstroming van 8 liter per minuut, niet naar het maximum. Fabrikanten geven soms een percentage dat hoort bij een lagere doorstroming, en dat cijfer valt gunstiger uit dan wat jouw douchekop doet. Kijk verder naar de lengte van de buis: onder de 1,5 meter zakt het rendement zichtbaar in, en de verschillen tussen 1,6 en 2,2 meter zijn goed voor een paar procentpunten.
Let daarnaast op de aansluiting. Sommige wisselaars voeden alleen de douchekraan, andere voeden zowel de kraan als de toevoer naar het warmwatertoestel. Die tweede aansluiting levert meer op, maar vraagt wat meer leidingwerk. Als je toch bezig bent, doe het dan meteen goed. Voor woningen met balansventilatie is het bovendien een logische aanvulling op wat er met de lucht al gebeurt: het idee achter warmteterugwinning uit ventilatielucht is identiek, alleen doet de wisselaar het met water in plaats van lucht.
Je koopt de wisselaars bij installatiegroothandels en de bekende sanitairleveranciers, en steeds vaker gewoon bij bouwmarkten en online sanitairwinkels. De prijzen daar liggen dicht bij elkaar, dus laat de keuze niet daarop hangen. Wat wel scheelt: een installateur die het merk kent, plaatst hem in een halve dag, en een die het voor het eerst doet rekent er een hele voor.
Regels en subsidie
Bij nieuwbouw telt een douchewarmtewisselaar mee in de energieprestatieberekening van de woning, en het is een van de goedkoopste manieren om die berekening de goede kant op te duwen. Dat verklaart waarom je hem in nieuwbouwprojecten veel vaker tegenkomt dan in bestaande woningen. Voor bestaande bouw is er geen verplichting.
Over subsidie ben ik voorzichtig: de landelijke regelingen richten zich op warmtepompen, zonneboilers en isolatie, en douchewarmteterugwinning stond daar de laatste keer dat ik het nakeek niet als zelfstandige maatregel tussen. Gemeentelijke regelingen en duurzaamheidsleningen wisselen per jaar en per gemeente, dus dat is het adres om te controleren voordat je opdracht geeft. Ga er niet vanuit dat er geld bij komt, en reken de investering door alsof je hem helemaal zelf betaalt. Valt er toch iets mee te pakken, dan is dat winst.